VIP's op Vinyl

De jeugd van nu beluistert van internet afkomstige muziek met iPod’s en MP3’s. Het zijn mogelijkheden die gekomen zijn ter opvolging van apparatuur zoals een discman voor het afspelen van cd’s en recorders om cassettebandjes te beluisteren. Daaraan voorafgaand waren er de LP’s en de single’tjes: in vinyl geperste groeven die door een platenspeler in geluid werden omgezet. Over deze tijd en de artiesten van weleer gaat deze nieuwe reeks!

Ter introductie van de serie ‘VIP’s op Vinyl’ eerst een klein stukje geschiedenis, dat nog verder terugvoert dan het vinyl en de platenspeler. Het begint aan het einde van de 19^e eeuw met een uitvinding van Thomas Alva Edison. Hij ontwerpt een apparaat bestaande uit een met tinfolie omhulde cilinder, waarop een trechter met naaldweergever geplaatst wordt. Wanneer het eenmaal gebouwd is, blijkt de naald putjes in het kwetsbare folie te hebben veroorzaakt. Voor de grap zegt hij een kinderrijmpje op en de naald volgt het ritme van de trillingen die zijn stem maakt. Tijdens het verplaatsen van de naald klinkt hoorbaar zijn stem uit de trechter.

In 1878 vraagt Edison patent aan op zijn nieuwe uitvinding; het zal de geschiedenis in gaan als ‘fonograaf’. Het apparaat is het eerste waarmee geluid zowel opgenomen als weergegeven kan worden. Vervolgens verkrijgt in 1890 de ingenieur en uitvinder Charles Sumner Tainter het patent op een verbeterde versie van deze fonograaf. Hij maakt gebruik van rollen op basis carnaubawas, een wassoort die afkomstig is van palmboombladeren in tegenstelling tot voorheen gebruikelijke paraffine of bijenwas. De was wordt op de rollen van de cilinder geplaatst, waarin met een stalen naald de groeven worden gevormd. De eerdere trechter is tegen die tijd vervangen door een grote hoorn. Naderhand zal Edison zelf er een veermotor in aanbrengen om zo de snelheid constant te kunnen maken en ook de speelduur te bevorderen. Het verder ontwikkelde apparaat heet ‘grammofoon’, de voorloper van de latere platenspeler.

De elektrotechnicus en uitvinder Emile Berliner ontwerpt de eerste grammofoonplaat. Hij doet dit door de cilinders (wasrollen) te vervangen door een platte plaat, die uiteindelijk uit zink zou bestaan met daarop een laagje was. Ook de grammofoon ondergaat ontwikkelingen, zoals de naaldbeweging die mechanisch en later elektronisch wordt. De al na één gespeelde plaat versleten naald, wordt vervangen door het hardere saffier en diamant. De vroegste grammofoonplaat wordt afgespeeld op een snelheid van achtenzeventig omwentelingen (toeren) per minuut en wordt een ’78 toerenplaat’ genoemd. De platen zijn gemaakt van bakeliet of van schellak, dat onder meer gebruikt wordt voor lakzegels. Het zijn kwetsbare materialen die onderhevig zijn aan beschadiging. Industriële ontwikkeling zorgt er in de jaren ’50 voor dat er platen van vinyl ontstaan, een product van de chemische grondstof die bekend staat als polyvinylchloride (pcv). Door het betere materiaal wordt het mogelijk de groeven in de plaat te verkleinen en de afspeelsnelheid te verlagen. Zo ontstaan er ’33 toerenplaten’ die ook wel ‘langspeelplaten’ worden genoemd en in de volksmond met ‘LP’ afgekort worden.

Een LP bevat een verzameling van songs en heet daarom ook wel ‘album’, in tegenstelling tot de enkele muziekstukken die op de kleinere versie van ‘single’ beluisterd kan worden. Er is verschil in afspeelsnelheid, die bij een single vijfenveertig toeren bedraagt. Ook qua uitvoering komen er variaties; een voorbeeld daarvan is de ’12 inch record’, een single op LP-formaat. Deze wordt erg in trek bij discjockey’s in de jaren ’70 ten tijde van de discomuziek. Sinds de opkomst van de cd is de populariteit van vinyl platen sterk afgenomen; ze worden nauwelijks nog gemaakt. Een kleine groep muziekliefhebbers heeft echter hun ‘ouderwetse’ platenspeler nooit van de hand gedaan en ook de bijbehorende platen behouden. De laatste jaren is er in de muziekindustrie een kentering merkbaar, waarbij in beperkte oplage bepaalde muziek op vinyl wordt uitgebracht. Het is daardoor zeer exclusief aan het worden en het heeft ook gevolgen voor de tweedehands markt, waar de prijzen van LP’s behoorlijk kunnen zijn.

De afgelopen eeuw passeerden vele muziekgenres de revue, zowel op internationaal niveau als van eigen bodem. Denk aan rock and roll, reggae, soul, punk, new wave en popmuziek, maar ook ‘onze’ palingsound. Het gaat om een keur aan artiesten en bands waaronder Elvis Presley, The Beatles, Michael Jackson, Madonna, Blondie en vele, vele anderen. In deze reeks zullen we aandacht aan ze besteden. De eerste aflevering zal worden gewijd aan MUD: een band uit de jaren ’70 in het genre ‘glamrock’. Zoals de muziek en de groep zelf komt het artikel wat ‘uit de oude doos’, want het werd al eerder geplaatst. Door de vernieuwde site van Banger Sisters ging het verloren en deze reeks is een mooie gelegenheid voor herplaatsing!

Afbeelding door '33Umin' (Wikimedia Commons)